De ontwikkeling van antibiotica is niet rendabel, daarom zijn universiteiten cruciaal

De sector voor farmaceutica en levenswetenschappen is een centrale pijler van de Zwitserse economie, met een aandeel in de Zwitserse export van bijna 40 procent en met hoge investeringen in onderzoek en ontwikkeling. De lange weg naar de goedkeuring van een nieuw medicijn begint steeds met een wetenschappelijke doorbraak, maar vereist daarna langetermijninvesteringen, personele middelen en gecoördineerde strategieën. Het resultaat komt zowel patiënten, de samenleving als de economie ten goede.

In gesprek met het SNF legt Michael Lobritz uit waarom nieuwe medicijnen tegen antibioticaresistentie dringend nodig zijn - en waarom fundamenteel onderzoek daarvoor essentieel is.

Michael Lobritz, u bent hoofd van de afdeling infectieziekten bij Roche Pharma Research and Early Development. Daarvoor was u arts en onderzoeker op het gebied van infectieziekten. Welke rol speelt fundamenteel onderzoek bij de ontwikkeling van nieuwe medicijnen?

Fundamenteel onderzoek is het fundament voor alles. Soms bestaan er misverstanden over waar het werk van bedrijven zoals Roche verschilt van het werk in de academische wereld. In academisch onderzoek gaat het om ontdekkingen, om het verkennen van onbekende biologische mechanismen. In farmaceutisch onderzoek wordt iets nieuws gecreëerd - we maken de volgende stap door wetenschappelijke inzichten verder te ontwikkelen tot concrete behandelingen. De twee werelden vullen elkaar aan, en ik noem ze graag samen 'toegepast fundamenteel onderzoek', dat een brug slaat tussen ontdekking en productontwikkeling.

Kunt u een concreet voorbeeld geven?

De bekendste casus is de ontdekking en ontwikkeling van penicilline. Velen kennen het verhaal van de Engelse onderzoeker Alexander Fleming, die in 1929 opmerkte dat schimmel op een vergeten petrischaaltje bacteriën in de buurt doodde. Dat was een verbazingwekkende ontdekking, maar nog geen medicijn. Penicilline kwam pas midden jaren 1940 op de markt.

Wat gebeurde er in de tussentijd?

Het duurde meer dan tien jaar voordat Howard Florey en zijn team in Oxford konden aantonen dat de gezuiverde stof werkzaam was en totdat geschikte zuiverings- en productiemethoden een veilige en effectieve toepassing mogelijk maakten. Dit laat zien hoe fundamenteel onderzoek en farmaceutisch onderzoek elkaar aanvullen: Eerst worden relevante mechanismen geïdentificeerd, later worden daaruit concrete behandelingen ontwikkeld.

Het voorbeeld van penicilline bevestigt ook hoe centraal een langdurige ondersteuning van fundamenteel onderzoek is. Instellingen zoals de Zwitserse Nationale Wetenschapsraad spelen een belangrijke rol bij het bevorderen van deze vroege onderzoekswerkzaamheden, waarop een latere medische doorbraak kan voortbouwen.

Is een solide wetenschappelijke basis specifiek belangrijk bij infectieziekten?

Deze basis is in alle gebieden essentieel, maar infectieziekten hebben bijzondere kenmerken. Regelmatig duiken er nieuwe pathogenen op, maar ook bekende ziekteverwekkers in resistente vormen. De voortdurende verandering betekent dat we altijd innovatief moeten zijn.

Is er bij bepaalde infectieziekten te weinig innovatie?

Ja. En als er te weinig wordt geïnvesteerd in fundamenteel onderzoek naar bepaalde ziekteverwekkers, ontstaan er lacunes in de dringend benodigde medicijnen. Covid-19 heeft ons laten zien hoe decennialang onderzoek plotseling van levensbelang kan zijn: De snelle ontwikkeling van mRNA-vaccins was alleen mogelijk omdat er op dit gebied al vele jaren onderzoek was gedaan.

Dit laat zien hoe fundamenteel onderzoek de basis legt voor toekomstige innovaties. Aangezien de ontwikkeling van een nieuwe technologie tot 15 jaar kan duren, moeten we bij medische behoeften al aan 2040 denken.

Hoe belangrijk zijn antibiotica voor de moderne geneeskunde?

Hun belang kan niet hoog genoeg worden ingeschat - en daarmee ook het fundamenteel onderzoek dat eraan voorafgaat. Antibiotica zijn zo diep ingebed in de gezondheidszorg dat ze bijna onzichtbaar zijn. Zonder hen zou echter een groot deel van de moderne geneeskunde ondenkbaar zijn. Op een willekeurige dag krijgt tot de helft van alle patiënten in een ziekenhuis antibiotica; op intensive care- afdelingen is dat soms meer dan 90 procent. Antibiotica behoorden tot de eerste medicijnen die de gezondheidszorg fundamenteel veranderden, en alle latere vooruitgangen zijn daarop gebaseerd. Want ze houden zieke mensen in leven die anders door allerlei behandelingen - van kankertherapie tot transplantatie - vatbaarder worden voor ernstige infecties. Zonder antibiotica zou de gehele medische zorg in gevaar zijn. De samenleving zou niet meer functioneren.

Sturen we dus af op een grote gezondheidscrisis als het probleem van antibioticaresistentie niet wordt opgelost?

Tegenwoordig komt het al voor dat patiënten daardoor niet meer genezen kunnen worden. Zonder voortdurende innovatie lopen we het risico terug te vallen naar een tijdperk waarin zelfs alledaagse infecties of kleine operaties dodelijk kunnen eindigen. Stel je voor dat je een eenvoudige infectie niet kunt genezen omdat er geen antibioticum werkt - dat scenario moeten we voorkomen. Antibiotica zijn niet alleen een luxe, maar van enorm belang voor de gezondheidszorg.

Tegelijkertijd zien we bij antibiotica minder innovatie dan in andere therapiegebieden. Slechts enkele bedrijven investeren nog sterk in vroege antibiotica-onderzoeken. Niet wetenschappelijke, maar economische obstakels zijn hiervan de oorzaak.

Wat is er nodig zodat uit fundamenteel onderzoek effectieve behandelingen blijven voortkomen?

Op dit gebied is het naleven van bepaalde regels essentieel: Elk antibioticum heeft een levenscyclus. Het doel is dat een nieuw antibioticum decennialang effectief blijft en de volksgezondheid beschermt. Anders dan andere geneesmiddelen zouden nieuwe antibiotica daarom gereserveerd moeten worden voor ernstige ziekten en spaarzaam moeten worden gebruikt. Dit heeft echter tot gevolg dat de ontwikkeling niet rendabel is.

Hier speelt academisch onderzoek een cruciale rol: Universiteiten en openbare onderzoeksinstellingen zijn niet gericht op winst. Zij kunnen nieuwe inzichten ontwikkelen over de mechanismen van antibiotica, die de basis vormen voor latere behandelingen.

Ook overheidsprikkels zijn belangrijk. Er zijn twee soorten: Push-prikkels zijn bedoeld om de kosten en risico's van onderzoek en ontwikkeling en daarmee zowel successen als mislukkingen te delen. Pull- prikkels belonen succesvolle innovaties na de goedkeuring - bijvoorbeeld door premies wanneer een preparaat op de markt komt, of door gegarandeerde afname.

Met welke stappen ontwikkelt u een antibioticum uit onderzoeksvindingen? Waar begint u?

Het uitgangspunt is ons wetenschappelijk fundament en onze lange ervaring met behandelingen tegen infecties, sinds het eerste medicijn tegen tuberculose. De samenwerking met de academische wereld is daarbij cruciaal.

Bij onze nieuwe antibiotica-kandidaat Zosurabalpin staan de fase-III-proeven op stapel - dat wil zeggen uitgebreide studies ter bevestiging van veiligheid en werkzaamheid vóór goedkeuring. We wisten wel dat het bacteriën kan doden, maar niet hoe. Door samenwerking met een Harvard- laboratorium dat onderzoek doet naar geheugenmechanismen van bacteriën, konden we de werking van de stof in detail begrijpen en een geheel nieuw doelmolecuul identificeren. Dit laat zien hoe fundamenteel onderzoek en industriële ontwikkeling samen volledig nieuwe behandelingen kunnen voortbrengen.

Perscontact:
Zwitsers Nationaal Fonds
Afdeling Communicatie
E-mail: com@snf.ch

Redactionele toelichting: De beeldrechten liggen bij de respectieve uitgever. Beeldrechten: SNF