Eerst verward, daarna verdwaald in het winkelcentrum - en toch nog geholpen

Wie heeft niet wel eens tevergeefs naar een specifieke boetiek gezocht in een winkelcentrum? Of de ingang van de parkeergarage niet meer kunnen vinden? In dergelijke situaties komt het oriëntatievermogen bij sommigen snel tot zijn grenzen.

Een door de SNF gefinancierd onderzoeksteam heeft nu onderzocht welke strategieën mensen gebruiken bij het navigeren door bouwwerken met onoverzichtelijke plattegronden. En welk type architectuur daarbij zou kunnen helpen.

**Tien winkels in het virtuele winkelcentrum vinden**

Hiervoor stuurden de onderzoekers bijna zeventig proefpersonen, uitgerust met een VR-headset, door een virtueel winkelcentrum. Als sjabloon diende het echt bestaande Westgate Shopping Mall in Singapore.

Hun opdracht was: in het gebouwcomplex met verwarrend veel verdiepingen en gangen achtereenvolgens tien specifieke winkels vinden. Was dit gelukt, dan moesten ze in een tweede poging vier van de winkels opnieuw aandoen.

De onderzoekers tekenden niet alleen de paden van de deelnemers door het virtuele winkelparadijs op. Ze observeerden via in de headsets geïntegreerde oogtrackers ook waar de zoekenden hun blik op richtten.

Aan het einde van het experiment moesten de proefpersonen bovendien op basis van de kaart in hun hoofd een 3D-schets van het gebouw maken. Een oefenopdracht zorgde ervoor dat ze het gebruikte computerprogramma beheersten. Eerdere studies hebben aangetoond dat mentale modellen met deze methode betrouwbaar in tekeningen kunnen worden overgedragen.

De evaluatie leverde inzichten op over hoe mensen zich in onbekende omgevingen oriënteren. "In principe zijn er twee verschillende strategieën, die echter ook naast elkaar in gebruik kunnen zijn," zegt Christian Vater van het Instituut voor Sportwetenschappen van de Universiteit van Bern.

Hij voerde de studie uit aan de ETH Zürich samen met Christoph Hölscher. De strategieën waren al bekend, maar het team heeft ze nu met nieuwe methoden nader onderzocht.

**Een plant onthouden of de paden intern noteren**

Sommige mensen onthouden goed zichtbare oriëntatiepunten. Dit kan bijvoorbeeld een grote plant of een opvallend beeld zijn. "De zogenaamde landmarks dienen dan als een soort anker, om andere locaties te kunnen plaatsen," aldus Vater. Dit type oriëntatie kon goed worden bevestigd door de analyse van de blikken.

Anderen onthouden de wegen en zijwegen, creëren dus als het ware een plattegrond in hun hoofd. Bij de evaluatie van de tekeningen bleek: Hoe correcter de 3D-schetsen van het winkelcentrum waren - en deze kunnen als indicator van de kwaliteit van het mentale model van de omgeving worden beschouwd - des te efficiënter was de navigatie geweest.

"We hebben vastgesteld dat de capaciteiten bij beide strategieën erg individueel zijn," aldus Vater. Hij gelooft echter dat de oriëntatievaardigheid kan worden getraind - ook dit is nog weinig onderzocht. Afhankelijk van welke strategie iemand beter ligt, zou men zich bewust op de landmarks kunnen concentreren of bewust een mentaal model van het gebouw kunnen creëren.

**Hoe meer overzicht, hoe beter**

De registratie van de paden en de blikken liet de onderzoekers ook zien welke architectonische elementen de oriëntatie vergemakkelijken. Een grote hulp waren bijvoorbeeld brede gangen. De blikanalyses maakten duidelijk dat daar de gezochte winkels al eerder werden bekeken.

Ook een atrium, dat uitzicht over meerdere verdiepingen mogelijk maakte, maakte het leven van de proefpersonen makkelijker. Een restaurant genaamd '4 Fingers Crispy Chicken', dat ook in het echte winkelcentrum in Singapore bestaat, viel hierbij bijzonder op. Het stak niet alleen door een kleurrijke presentatie uit, maar was ook van bijna overal goed zichtbaar. Hierdoor herinnerden de proefpersonen zich deze winkel bijzonder goed en plaatsten ze het bijna altijd op de juiste plek in hun mentale kaart.

"Eye-tracking tijdens de navigatietaak met aansluitende 3D-schets zijn geschikte methoden om de cognitieve processen bij het vinden van de weg in gebouwcomplexen te onderzoeken. Dit toont deze studie voor de eerste keer aan," aldus Vater. Tot nu toe werkten onderzoekers voor dergelijke vragen meestal met tweedimensionale kaarten, die zich niet voor meerlaagse bouwwerken lenen.

Ook het gebruik van virtuele realiteit heeft zich bewezen: Zoals enquêtes aangaven, werden de proefpersonen door de techniek niet extra cognitief belast. Vergelijkingen met resultaten van andere studies in een echte omgeving tonen aan dat de virtuele winkeltour dicht in de buurt komt van een echte.

Echter, de onderzoeken laten ook zien dat de afstandswaarneming in VR iets slechter is dan in de echte omgeving. En de zogenaamde 'motion sickness' kan bij sommigen tot ongemak leiden. In de toekomst zouden dergelijke analyses architectenbureaus kunnen helpen om grote gebouwcomplexen meer mensvriendelijk te ontwerpen. Want, zoals Vater vindt: 'Het bezoek aan een winkelcentrum moet uiteindelijk een aangename ervaring zijn.'

Redactionele toelichting: De beeldrechten liggen bij de respectieve uitgever.